Luis Barragán, architekt, który mieszkał we własnym manifeście

Początki w Guadalajarze

Luis Barragán urodził się w 1902 roku w Guadalajarze, w stanie Jalisco w zachodnim Meksyku. Wykształcił się jako inżynier budownictwa i architekt, a według biografii samego domu dyplom uzyskał w 1925 roku. Do architektury nie trafił przez słynną akademię ani pracownię mistrza. Doszedł do niej przez inżynierię i przez rosnące zainteresowanie tym, jak odczuwa się miejsca.

To zainteresowanie nabrało kształtu podczas dwuletniej podróży po Europie po ukończeniu studiów. Biografia domu wyróżnia dwa wpływy z tej wyprawy. Jednym był Generalife, ogrody Alhambry w Granadzie, gdzie woda, mury i roślinność układają się w sekwencję zamkniętych wnętrz otwartych ku niebu. Drugim były ogrody willi wokół Morza Śródziemnego. Barragán wrócił do domu zainteresowany ogrodami tak samo jak budynkami i już nigdy tak naprawdę nie rozdzielił tych dwóch rzeczy.

Zetknął się także z pismami i ogrodami francuskiego projektanta Ferdinanda Baca, którego będzie przywoływał przez całe życie, i krótko spotkał Le Corbusiera we Francji. Bac dał mu romantyczną ideę zamkniętego ogrodu jako miejsca dla wyobraźni. Le Corbusier dał mu modernizm, który przez jakiś czas będzie uprawiał, zanim się od niego odwróci.

Pierwsze domy

Po powrocie do Guadalajary Barragán projektował domy publikowane w czasopismach architektonicznych i zaczął zdobywać sobie imię w tym mieście. Te wczesne budynki czerpały z regionalnej architektury Jalisco i basenu Morza Śródziemnego: grube mury, dziedzińce, proste otwory, fontanny.

W połowie lat trzydziestych przeniósł się do Mexico City. Pierwsze lata spędził tam na racjonalnych, funkcjonalnych budynkach w międzynarodowym stylu nowoczesnym, który rozprzestrzeniał się wówczas po całym świecie. Później odwrócił się od tej pracy i niewiele o niej mówił, ale nauczyła go budować w betonie i planować nowoczesne wnętrze, a ta dyscyplina jest widoczna w domu, który zbudował dekadę później.

W 1940 roku kupił działkę przy General Francisco Ramírez w Tacubayi, ówcześnie skromnej robotniczej dzielnicy na zachodnim skraju miasta. Zbudował tam pierwszy dom na początku lat czterdziestych, dziś znany jako Casa Ortega, i mieszkał w nim, dopóki nie przeprowadził się do swojego nowego domu obok.

Ogrody i Pedregal

Przez lata czterdzieste Barragán coraz bardziej interesował się krajobrazem. W latach 1945–1952 stworzył Jardines del Pedregal de San Ángel, w południowej części miasta, na polu czarnej skały wulkanicznej pozostawionej przez dawną erupcję. Zamiast usuwać lawę, zaprojektował ogrody, mury i place, które uczyniły skałę częścią projektu. Projekt nadał ton znacznej części jego późniejszej pracy: mury, które oprawiają naturę, zamiast ją zastępować, i ogrody pomyślane tak, by patrzeć na nie z wnętrza równie chętnie, jak przez nie przechodzić.

Kamień wulkaniczny, materiał Pedregalu, pokrywa także podłogę holu wejściowego w jego własnym domu — pierwsza rzecz, po której stąpasz, gdy przybywasz.

Dom w Tacubayi

W latach 1947 i 1948 Barragán zbudował dom, który dziś odwiedzasz, na dwóch sąsiednich działkach, numer 12 i 14 przy General Francisco Ramírez. Numer 14 stał się jego domem. Numer 12, z własnymi drzwiami od północy, stał się jego pracownią, w której pracował do końca życia.

Opis samego domu podkreśla, jak niewiele zdradza fasada od strony ulicy. Elewacja to otynkowany beton pozostawiony szorstki i niemal niedokończony, pomalowany tylko przy drzwiach i żelaznych elementach okiennych. Z muru wystaje półprzezroczyste okno biblioteki, a nad linią dachu wznosi się biała wieża zbiornika na wodę. Wszystko inne zwraca się do wewnątrz, ku pokojom, otoczonemu murem ogrodowi i niebu.

Mieszkał z tym domem przez 40 lat i nieustannie go dostrajał. Po jego śmierci zachowano go tak, jak go zostawił, a w 1994 roku otwarto go jako muzeum.

Lata z Goeritzem

W latach pięćdziesiątych Barragán ściśle współpracował z Mathiasem Goeritzem, urodzonym w Niemczech rzeźbiarzem i malarzem, który osiadł w Meksyku. Ich partnerstwo wydało niektóre z najbardziej rozpoznawalnych konstrukcji w kraju. Najsłynniejsza to Torres de Satélite, grupa wysokich, barwnych betonowych wież zbudowanych w latach 1957 i 1958 jako emblemat nowego osiedla Ciudad Satélite na północno-zachodnim skraju Mexico City.

Prace Goeritza znajdują się także wewnątrz domu Barragána. W przedsionku złocona obraz Goeritza łapie światło z wysokiego okna, a w latach pięćdziesiątych Barragán zlecił Goeritzowi pokrycie złotem ołtarza kaplicy, którą przebudował dla zakonnic kapucynek w Tlalpan, na południe od miasta. Barragán uczył się także od malarza Jesús Reyes Ferreira, znanego jako Chucho Reyes, którego śmiałe użycie koloru wpłynęło na jego własne.

Późniejsze arcydzieła

W latach 60. i 70. XX wieku Barragán stworzył dzieła, które rozsławiły jego późny styl. Na północno-zachodnim skraju miasta, w Los Clubes, zaprojektował w latach 1966–1968 Cuadra San Cristóbal – stadninę koni o różowych i fioletowych murach oraz długich poidłach. Jej mury i baseny powstały z myślą o koniach.

Ostatnim budynkiem, którego realizację doprowadził osobiście do końca, była Casa Gilardi w dzielnicy San Miguel Chapultepec w Mexico City, ukończona w połowie lat 70. To wąski dom miejski opięty wokół drzewa jakarandy, z wewnętrznym basenem oświetlonym przez kolorową szczelinę światła. Po nim w zasadzie przestał projektować.

Wreszcie uznanie

Przez większość kariery Barragán był mało znany poza Meksykiem. Zmieniło się to w 1976 roku, gdy Museum of Modern Art w Nowym Jorku poświęciło mu wystawę. W tym samym roku otrzymał meksykańską Premio Nacional de Ciencias y Artes.

W 1980 roku otrzymał Nagrodę Pritzkera – w drugim roku jej przyznawania. Ceremonia odbyła się w Dumbarton Oaks w Waszyngtonie. Jury pochwaliło jego oddanie architekturze rozumianej jako akt poetyckiej wyobraźni oraz jego ogrody, place i fontanny o niepokojącej urodzie.

Jego mowa przyjęcia nagrody jest dziś niemal tak słynna jak jego budynki. Ubolewał w niej, że słowa takie jak piękno, natchnienie, magia, czar, pogoda ducha, cisza i intymność zniknęły z tekstów o architekturze, i wypowiedział zdanie najczęściej z niej cytowane: „Każde dzieło architektury, które nie wyraża pogody ducha, jest błędem". Stojąc w jego salonie, z ogrodem wypełniającym okno, można zrozumieć, co miał na myśli.

W 1987 roku otrzymał meksykańską Premio Nacional de Arquitectura.

Jego ostatnie lata

Barragán spędził ostatnie lata w domu w Tacubaya, pracując coraz mniej w miarę pogarszania się zdrowia. Zmarł w tym domu 22 listopada 1988 roku. Jego archiwum zawodowe, liczące tysiące rysunków i fotografii, należy dziś do Barragan Foundation w Birsfelden w Szwajcarii, natomiast sam dom należy do Fundación de Arquitectura Tapatía Luis Barragán i rządu stanu Jalisco, jego rodzinnego stanu.

W 2004 roku UNESCO wpisało dom na Listę Światowego Dziedzictwa – jako jedyny prywatny dom w Ameryce Łacińskiej. Wnętrza wyglądają niemal tak, jak je zostawił: jego książki, jego obrazy, jego meble i jego kolory.

Co pozostawił w domu

Dom to nie tylko budynek. To także kolekcja Barragána, przechowywana tam, gdzie ją umieścił. Zbiór obejmuje sztukę meksykańską od XVI do XX wieku, w tym prace jego przyjaciela Jesúsa Reyesa Ferreiry, a wśród nich dzieła Pabla Picassa, Diega Rivery, José Clemente Orozco i Miguela Covarrubiasa. Obok obrazów stoją przedmioty religijne, ceramika i meble – wiele z nich prostych, wiele meksykańskich.

Jego biblioteka również jest częścią zwiedzania. Muzeum posiada około 3000 publikacji oraz dokumenty osobiste i fotografie. Gdy stoisz w bibliotece pod drewnianymi belkami, półki, które widzisz, są jego.

Dlatego ten dom tak ściśle pilnuje liczby odwiedzających. Muzeum zbudowane z myślą o zwiedzających może wymienić uszkodzoną podłogę albo przenieść delikatny przedmiot za szybę. Dom zachowany tak, jak zostawił go właściciel, nie może zrobić ani jednego, ani drugiego, nie stając się czymś innym. Małe grupy, wstęp o wyznaczonej godzinie, zakaz szpilek i minimalny wiek 12 lat – wszystko to wynika z jednej decyzji, by zachować pokoje tak, jak w nich żył.

Krótka chronologia

1902: urodzony w Guadalajarze w Jalisco.

1925: kończy studia jako inżynier budownictwa i architekt, zgodnie z biografią domu, po czym spędza dwa lata podróżując po Europie.

Od późnych lat 20. do połowy lat 30.: projektuje domy w Guadalajarze, publikowane w czasopismach architektonicznych.

Połowa lat 30.: przeprowadza się do Mexico City.

1940: kupuje działkę przy General Francisco Ramírez w Tacubaya i buduje tam swój pierwszy dom, dziś Casa Ortega.

1945–1952: tworzy Jardines del Pedregal de San Ángel.

1947–1948: buduje dom i pracownię, które dziś zwiedzasz.

Lata 50.: przebudowuje kaplicę sióstr kapucynek w Tlalpan; w latach 1957 i 1958 projektuje Torres de Satélite wspólnie z Mathiasem Goeritzem.

1966–1968: projektuje Cuadra San Cristóbal w Los Clubes.

Połowa lat 70.: kończy Casa Gilardi, ostatnie dzieło, którego realizację doprowadził osobiście do końca.

1976: wystawa w Museum of Modern Art w Nowym Jorku; meksykańska Premio Nacional de Ciencias y Artes.

1980: Nagroda Pritzkera.

1987: Premio Nacional de Arquitectura.

1988: umiera w domu w Tacubaya 22 listopada.

1994: dom zostaje otwarty jako muzeum.

2004: UNESCO wpisuje dom na Listę Światowego Dziedzictwa.

Jak czytać jego życie w tym domu

Gdy znasz już zarys, dom czyta się jak autobiografia. Wulkaniczna posadzka holu wejściowego odbija Pedregal. Otoczony murem ogród, widziany przez jedno ogromne okno, to Generalife i zamknięte ogrody Bac. Surowy, precyzyjny układ planu to lata modernizmu. Złoto w przedsionku to Goeritz. Kolory to Chucho Reyes i meksykańska ulica. A cisza, która ogarnia każdego gościa w holu, to zbudowane zdanie z mowy przy przyznaniu Nagrody Pritzkera.